سیّد مقداد نبوی رضوی
کارشناس ارشد تاریخ اسلام ـ دانشگاه شهید بهشتی
کلیدواژه
ایقان، میرزا یحیی صبح ازل، میرزا حسینعلی بهاءالله، نادرست نویسیهای ایقان، اصلاحات ایقان.
چکیده
کتاب ایقان پس از کتاب اقدس مهمترین کتاب بهائیان است. موادش در نگاه آنان وحی آسمانی و سخن خداوندی است. این کتاب با دو نگاه نقد شده است؛ یکی، استدلالها و تأویلهای بهاءالله و دیگر، از منظری روششناسانه. در این مقاله، دستبردهای عامدانۀ بهائیان در درست کردن نادرستیهای کتاب ایقان در ۹ نسخۀ خطی یا چاپی این کتاب مورد بررسی قرار گرفته است. تفاوتهای موجود در این نسخههای نهگانه را در پنج گروه میتوان جای داد: حذف جایگاه میرزا یحیی صبح ازل؛ تصحیح آیات نادرستنوشتهشدۀ قرآن؛ تغییر واژگان؛ تصحیح اشتباههای ادبیاتی عربی و تصحیح اشتباههای ادبیاتی فارسی. در این مقاله به طور خاص به گروه نخست پرداخته شده است. حذف عبارت «کلمۀ مستور» که با توجه به قرینههای درست تاریخی به ریاست معنوی میرزا یحیی صبح ازل بر بابیان و جانشینیاش نسبت به سیّد علیمحمّد باب بازمیگشت، نشانهای از نادرستی دعوی منیظهرهاللهی میرزا حسینعلی بهاءالله در محدودۀ آموزههای بابی است. گذشته از این، تصحیح نادرستیهای گوناگون در کتاب ایقان توسط بهائیان نیز با وحیانی دانستنشان از سوی ایشان همسانی ندارد.
شناختی از کتاب ایقان
کتاب ایقان مکتوبی است مبسوط که از سوی میرزا حسینعلی بهاءالله در بغداد برای سیّد محمّد شیرازی (دایی سیّد علیمحمّد باب) نوشته شد تا او را به آیین بیان مؤمن کند. زمان نگارش این کتاب به پیش از آشکار شدن دعوت منیظهرهاللهی بهاءالله و نسخ آیین بیان بازمیگردد و از این روست که تنها به تعالیم و آموزههای بابی پرداخته است. به نظر میرسد کتاب ایقان پس از کتاب اقدس مهمترین کتاب بهائیان است. از آن روی که بهاءالله در پایان کتاب ایقان، آن را «المنزول من الباء و الهاء» خوانده، موادش در نگاه پیروان او وحی آسمانی و سخن خداوندی است. ایشان، همچنین، آن کتاب را «کلید حل مشکلات جمیع ادیان» و «حاوی برهان بی چون و چرای آیین جدید» و «مهمترین کتاب» برای آمادگی «فهم و دریافت عقاید بابیه» و «کتابی که هیچ چیز در او ترک نشده» میدانستند.
دو نگاه در نقد کتاب ایقان
با این حال، کتاب ایقان، در نگاه منتقدان مسلمانش، آکنده از نادرستیهای گوناگون است. در میان عالمان شیعیمذهب که به نقد باورهای بابیان و بهائیان پرداختهاند، از آقا محمّدتقی تاجر همدانی میتوان یاد کرد. او کتابش را إحقاق الحق للقائم بالحق حجة بن الحسن ـ عجل الله فرجه ـ و إطفاء النیران التی أوقدها و أضرمها صاحبا البیان و الإیقان نامید و در حدود سال ۱۳۲۷ ق. همراه با تقریظ دو مرجع تقلید برجستۀ آن روزگار، ملا محمّدکاظم خراسانی و شیخ عبدالله مازندرانی، به چاپش رساند. شیخ زینالعابدین نوری نیز کتاب خود را إرغام الشیطان فی رد أهل البیان و الإیقان نامید و در سال ۱۳۴۲ ق. منتشرش کرد. در این میان، برخی عالمان شیعیمذهب مکتوبات خود را به نقد کتاب ایقان، بدون توجه به دیگر آثار بابیان و بهائیان، ویژه کردند. به عنوان نمونه، شیخ محمّدرضا افضل تهرانی کتاب فلتات اهل ایمان در خطئات متن ایقان را نگاشت. شیخ علی ابیوردی در کتاب دزدبگیر بر آن است تا تحریفهای عامدانۀ بهاءالله در کتاب ایقان و تحریفهای عامدانۀ میرزا ابوالفضل گلپایگانی در کتاب فرائد را نشان دهد. در این میان، شیخ احمد شاهرودی (درگذشته بهسال ۱۳۱۰ ش.) ـ که آثارش در نگاه این پژوهش از مهمترین مکتوبات عالمان شیعیمذهب در بررسی تعالیم بابی و بهائی است ـ در بخشهای مختلف نوشتههای خود به کتاب ایقان توجه داشته و به نقد استدلالها و تأویلهای بهاءالله پرداخته است؛ با این حال، فصل هفتم کتاب إیقاظ النائمین را «خلاصۀ صدوهفت ورق ایقان» نامیده و به آن کتاب بهگونهای ویژه پرداخته است. وی بر آن است تا جهت «ایضاح امر»، «خلاصۀ آن مطالب» را «با بیان مقاصد و مآرب از آن» که «اصل ادعا چیست و نتیجه و غرض کدام، به لسان سادۀ عوام، بدون پیرایه و ابهام» بیاورد تا «نشاید جاهلی فریفتۀ بیانات شیرین و غافلی شیفتۀ عبارات نمکین گردیده، وقیحی را به آرایش ملیح و قبیحی را به پیرایش صحیح بپندارد که ای چه بسیار زشتی به زینت زیبا و به رنگ وسمه رعنا جلوه نماید مانند باطلی که تلبیساً لباس حق پوشیده یا قاتلی که تدلیساً در طریق درستی کوشد، پس آن سرگشتۀ حیران و جاهل نادان، بهتصور عسل مصفّی، زهر قاتل نشود.»
با این حال، وی، در مکتوبات خود، از منظری روششناسانه نیز به آن کتاب نگاه کرده است. نگاه روششناسانۀ او، در کتاب الحق المبین، به نویسندۀ کتاب ایقان، میرزا حسینعلی بهاءالله، است. وی، پس از مروری بر استدلالهای خود بر روایتهای پایانی کتاب ایقان و نوع استفادۀ بهاءالله از آنها که پیشتر، در بخشهایی از کتاب الحق المبین بدانها پرداخته و تحریفها و تقطیعهای عامدانۀ بهاءالله را نیز نشان داده، چنین نتیجه گرفته است:
این ده روایت است که بهاء تمسّک کرده و هریک، در محل خودش، جوابش گذشت و مقام انصاف و دیانت بهاء از همین استدلالاتش معلوم میشود! اگر او اعتقاد به روایت مفضّل [که بخش کوچکی از آن را آورده و بیشترش را که آشکارا دربارۀ امام دوازدهم است عامدانه انداخته،] داشته باشد، دیگر جای سخن باقی نمیماند! اگر او حدیث «لوح فاطمه» را [که بخش آشکارش دربارۀ امام دوازدهم را عامدانه انداخته،] قبول دارد، دیگر چگونه مهدی مصنوعی دیگری [ـ که سیّد باب باشد ـ] اختیار میکند؟!
نگاه روششناسانۀ شیخ احمد شاهرودی در کتاب إیقاظ النائمین (بخش «اقیانوس غلط! خداوندگار جعل!») اما هم به بهاءالله و هم به پیروان اوست:
… و از آن جمله، آخر آيات ايقان كه به رعايت اتحاد قوافي و اين كه تمام از صیغ مفعول باشد، همه را بر وزن مفعول ريخته، مانند مطیوراً و مسیوراً و مشروباً و مسلوكاً بهجاي طاير و سایر و شارب و سالك بهمناسبت آن كه آيۀ اولي از آن کتاب به صيغۀ اسم مفعول بوده («… في سماء البيان مرفوعاً»)، خواسته تا آخر به همين وزن بوده باشد، پس در جایي نوشته: «كانوا بجناحین الإيقان في هواء العلم مطیوراً» و جاي ديگر: «كانوا عن كأس العلم مشروباً» و جاي ديگر: «و كانوا من كوثر الفضل مشروباً» و جاي ديگر: «لعلّ تكون في مناهج الحكمة بإذن الله مسلوكاً» و لا يخفي اين كه سه نسخۀ خطي، در بلد و غير بلد، از سابق و لاحق ديدهام، چنان که حال تحرير، يك نسخۀ خطي از ايقان در نزد حقير حاضر است و در هر سه نسخه اين غلطات آخر آيات موافق يكديگر مغلوطاً نوشته شده بود تا اين كه در دوسال قبل، يك نسخۀ چاپي بهدست آمد كه معلوم ميكرد پيروان خيرخواهي كرده، عجز آيات را تغيير دادهاند به گمان آن كه نسخ خطي از ميان برداشته ميشود يا بتوانند سهو آن غلط را به كاتب نسبت دهند غافل از آن كه سهو كاتب در تمام عجز آيات و در تمام نسخ به يك منوال نميباشد! …
تحریفهای بهائیان در نسخههای چاپی ایقان
بر پایۀ گفتار شیخ احمد شاهرودی دربارۀ دستبردهای عامدانۀ بهائیان در درست کردن نادرستیهای کتاب ایقان، نگارنده که از سالیانی پیش به بررسی تطبیقی نسخههایی از آن کتاب میاندیشید، با همکاری جمعی از دوستان خود، مطالعهای تطبیقی میان نه نسخۀ خطی و چاپی آن را انجام داد. نسخۀ اساس ـ که مبنای مقایسه با دیگرنسخههاست ـ آنی است که در همان سال کتابت ایقان در بغداد (۱۲۷۸ ق.)، در اصفهان رونویسی شده و اهمیت تاریخی بالایی دارد. این از آن روست که در محدودۀ آگاهی این پژوهش، تا کنون نسخهای خطی از کتاب ایقان که زمان استنساخش به پیش از آغاز دعوی منیظهرهاللهی بهاءالله بازگردد، مورد بررسی قرار نگرفته است. نسخۀ خطی مهم بعدی آنی است که در سال ۱۲۹۴ ق. رونویسی شده است. اهمیت این نسخه ـ که اکنون در کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی نگهداری میشود ـ در آن است که از سوی بهائی تراز اولی چون ملا زینالعابدین نجفآبادی (اسم الله، زینالمقربین) ـ که در میان نزدیکترین یاران بهاءالله بود ـ رونویسی شده است. نخستین نسخۀ چاپی آنی است که زمان چاپش به حدود سال ۱۳۰۰ ق. بازمیگردد. اهمیت این نسخه ـ که ۱۵۷ صفحه دارد ـ آن است که در زمان حیات بهاءالله (د. ۱۳۰۹ ق.) به چاپ رسید. نسخۀ چاپی پس از آن همانی است که مورد بهرهگیری شیخ احمد شاهرودی بود. تاریخ چاپ این نسخه ۱۳۱۰ ق. است و سرانجام، نسخۀ چاپی قاهره که